ਕੁਛ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਤਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ । ਐਵੇਂ ਮੇਰਾ ਨਾ ਮਸ਼ਗਲਾ ਹੋਵੇ । ਇਸ ਜੁਦਾਈ ਦਾ ਸੋਗ ਕੀ ਕਰਨਾ, ਫ਼ਰਕ ਹੋਵੇ ਜੇ ਫ਼ਾਸਲਾ ਹੋਵੇ । ਰੁੱਖ ਰੋਹੀ ‘ਚ ਹਰ ਇਕੱਲਾ ਹੈ, ਵਹਿਮ ਹੋਵੇ ਜੇ ਕਾਫ਼ਲਾ ਹੋਵੇ । ਹਲਕੀ ਹਲਕੀ ਜੀ ਕੰਬਣੀ ਦਿਲ ਦੀ, ਕੀ ਪਤਾ ਇਹ ਨਾ ਜ਼ਲਜ਼ਲਾ ਹੋਵੇ । ਦਿਲ ਸ਼ੁਦਾਈ ਬੜਾ ਅਵੱਲਾ ਹੈ, ਪਾਸ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਓਸਦਾ ਹੋਵੇ । ਰਾਤ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਵਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੋਵੇ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਫਿਰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇ ।

ਕਦੇ ਨੱਚਦਾਂ ਕਦੇ ਹਸਦਾਂ ਤੇਰੀ ਤਸਵੀਰ ਤੱਕਾਂ ਰੋ, ਛੜਾਕੇ ਬਾਦ ਉੱਠੀ ਹੈ ਤਿਹਾਈ ਧਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ । ਹੈ ਮੁੱਦਤ ਹੋ ਗਈ ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਦੀਦਾਰ ਕੀਤੇ ਨੂੰ, ਕਿਤੋਂ ਪਰਤੀਂ ਮੇਰੇ ਚੰਨਾ ਉਡੀਕੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ । ਵਸਲ ਹੈ ਖੇਡ ਦੋ ਖਿਣ ਦੀ, ਨਾ ਇਸਦੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਹੈ, ਬੜੀ ਹੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਟਿਕਦਾ ਜੁਦਾਈ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ । ਹੈ ਮਿਟਦਾ ਔੜ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਂ ਇਸਦਾ, ਵਗੇ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਆਮਦ, ਮੇਰੇ ਸੀਨੇ ‘ਚ ਛੁਪਿਆ ਚੋਅ । ਰਹੇ ਚਲਦੀ ਸਦਾ ਦੁਨੀਆ ਨਹੀਂ ਥਿਰ ਏਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ, ਤਪੰਦਾ ਹਾੜ ਵੀ ਗੁਜ਼ਰੇ, ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਸਰਦ ਠਰਿਆ ਪੋਹ ।

ਬੜਾ ਹੀ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਮੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ । ਕਿ ਥੋੜਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ । ਇਹ ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਚੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ । ਕਲਮ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਦੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ । ਜੇ ਤੱਕਣਾ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਰਤੀ ਭਰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਲਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ । ਜ਼ਹਿਰ ਪੱਛਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਨਾ, ਇਹ ਵਗਦਾ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ । ਜੇ ਫ਼ਾਨੀ ਇਸ ਜਹਾਂ ਤੇ ਘਰ ਬਨਾਉਣਾ, ਤਾਂ ਗੋਸ਼ਾ ਰੋਣ ਦਾ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ।

ਕਹਿ ਕੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਸੱਚ ਦੀ ਪੁੱਠ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਵੇ । ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਬਿਠਾਈ ਜਾਵੇ । ਸੱਜਣ ਤੱਕ ਦੁਹਾਈ ਜਾਏ, ਐਸੀ ਬਣਤ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ । ਕੁਝ ਤਾਂ ਹੋਵੇ ਸਫ਼ਰ ਕਲੇਵਾ, ਕੁੱਛੜ ਅਗਨ ਜਲ਼ਾਈ ਜਾਵੇ । ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਕਿ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਚੁੱਪ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਾਂ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਗੱਲ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਮੜ੍ਹਾਈ ਜਾਵੇ । ਰਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਮਜ਼੍ਹਬ ਲੋਕਾਂ ਤੀਕ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖੇ, ‘ਉਹ’ ਚਾਹੁੰਦੇ ਪਰ ਮੰਦਰ ਮਸਜਿਦ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਲੜਾਈ ਜਾਵੇ । ਸ਼ਾਮ ਹੋਈ ਹੁਣ ਖੁਦ ਨੂੰ ਆਖਾਂ ਪਲ ਭਰ ਤਾਂ ਚੱਲ ਬਹਿ ਜਾ 'ਕੇਸਰ', ਅੱਥਰਾ ਘੋੜਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਦਾ ਹਿਰਸਾਂ ਮਗਰ ਨਸਾਈ ਜਾਵੇ ।

ਪਲਕਾਂ ‘ਚ ਉਸਦੇ ਚੰਨ ਦਾ ਲਟਕਾਅ ਹੈ ਦੋਸਤੋ । ਠਹਿਰਾ ਇਹ ਜੈਸੇ ਕੋਈ ਕਿ ਦਰਿਆ ਹੈ ਦੋਸਤੋ । ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਕਦੇ ਤਾਂ ਸੁਧਾ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ, ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੈ ਦੋਸਤੋ । ਲਿਪਟੀ ਹੈ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਕੈਸੇ ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਇਹ ਭੇਤ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਿ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਹੈ ਦੋਸਤੋ । ਜ਼ਾਹਰ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀ ਲਿਆ, ਪਰ ਸ਼ੋਰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਾ ਬਰਪਾ ਹੈ ਦੋਸਤੋ । ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਵਕਤ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਤਾਂ ਕਦੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਓਸ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਹੈ ਦੋਸਤੋ ।

ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰਿਕ ਹਾਲ, ਲਿਖਾਂਗਾ ਉਸਨੂੰ । ਕੀ ਕੀ ਗੁਜ਼ਰੀ ਹੈ ਮਿਰੇ ਨਾਲ, ਲਿਖਾਂਗਾ ਉਸਨੂੰ । ਸੀ ਅਧੂਰੀ ਜੋ ਰਹੀ ਨਜ਼ਮ, ਮਿਰਾ ਵਾਅਦਾ ਹੈ, ਬਿਖਰੇ ਪੰਨੇ ਮੈਂ ਕਿਤੋਂ ਭਾਲ, ਲਿਖਾਂਗਾ ਉਸਨੂੰ । ਰੇਤ ਤੜਫੀ ਹੈ ਕਿਵੇਂ ਨੀਰ ਬਿਨਾਂ ਸਹਿਰਾ ਦੀ, ਕਿੱਦਾਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਨੇ ਮਹੋ ਸਾਲ, ਲਿਖਾਂਗਾ ਉਸਨੂੰ । ਕਿਉਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਮੌਸਮ ਸਹਿਮੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ ਕਰਤਾਲ, ਲਿਖਾਂਗਾ ਉਸਨੂੰ । ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਦੀ ਸ਼ਿਕਨ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾ ਮਜਬੂਰੀ, ਕਿਉਂ ਉਦਾਸੀ ਸੀ ਨਜ਼ਰ ਲਾਲ ਲਿਖਾਂਗਾ ਉਸਨੂੰ । ਸੱਚ ਬੰਦੀ ਹੈ, ਤਖ਼ਤ ਝੂਠ, ਲਬਾਂ ਤਾਲੇ ਨੇ, ਕੀ ਮੁਬਾਰਕ ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਸਾਲ, ਲਿਖਾਂਗਾ ਉਸਨੂੰ ।

ਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਰਾਤ ਦੇ, ਉਹ ਚੰਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ । ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸੋਚੀਂ, ਇਹ ਕਿਉਂ ਸੀ ਬਦਦੁਆ ਦਿੱਤੀ । ਇਹ ਜੰਗਲ ਰਾਜ ਹੈ ਪਿਆਰੇ, ਸਹੀ ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਖਾਂ ਆਖੇ, ਖ਼ਤਾ ਕਿਸਦੀ, ਕੋਈ ਦੋਸ਼ੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਨਸਫ਼ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ । ਗਿਲਾ ਇਹ ਨਾ, ਸਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾਮਨ ਜਲ਼ ਗਿਆ ਮੇਰਾ, ਗਿਲਾ ਏਹੋ ਜਦੋਂ ਜਲ਼ਿਆ, ਹਵਾ ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਦਿੱਤੀ । ਲਗਾ ਕੇ ਜਾਗ ਜਿਸ ਦੁੱਧ ਦੀ, ਤੁਸੀਂ ਹੋ ਲੋਚਦੇ ਲੱਸੀ, ਸਰ੍ਹਾਣੇ ਏਸ ਦੇ ਕਿਉਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ, ਬਿੱਲੀ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤੀ । ਅਜ਼ਲ ਤੋਂ ਜੋ ਗੁਆਚਾ ਐ ਖ਼ੁਦਾ, ਮੈਂ ਭਾਲ਼ਦਾ ਫਿਰਦਾਂ, ਲਕੋ ਕੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦੀ ਪਿੱਛੇ, ਮੇਰੀ ਖਿੱਲੀ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ । ਕਹਾਂ ਕੀ ਓਸ ਨੂੰ, ਕਹਿਣਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਅਸੰਗਤ ਹੈ, ਕੁਤਰ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਲਗਰਾਂ, ਬਹਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਆ ਦਿੱਤੀ । ਹੈ ਕੀੜੀ ਲੋਚਦੀ ਉੱਡਣਾ, ਖ਼ੁਦਾ ਕੁਝ ਪੰਖ ਤਾਂ ਦੇ ਦੇ, ਕਿਸੇ ਜ਼ਾਲਮ ਬਨੇਰੇ ‘ਤੇ, ਕੋਈ ਬੱਤੀ ਜਲਾ ਦਿੱਤੀ । ਘੜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਇਕ ਅੰਦਰ, ਕਰੀ ਤੂੰ ਚੋਟ ਵੀ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਤਪਦੀ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਕਦੇ ਸ਼ੀਤਲ ਸਬਾ ਦਿੱਤੀ ।

ਤੂੰ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਕਹੇਂ, ਉਹ ਯਕੀਨਨ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਅਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਖ਼ਲਾਅ ਬਰਤਨ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਕੀ ਸੋਚ ਕੇ ਨਾ ਜਾਣੇ ਮੈਂ ਚੰਦਨ ਉਗਾ ਲਿਆ, ਵਰਖਾ ਬਗੈਰ ਚੰਦਰਾ ਸਾਵਨ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਹੱਥਾਂ ਚੋਂ ਰੇਤ ਕਿਰ ਗਈ ਇਉਂ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਰਿਆ, ਗੁੱਡੀਆਂ ਪਟੋਲ਼ਿਆਂ ‘ਚ ਇਹ ਜੋਬਨ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਹੁਣ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਦਾ ਖੋ ਲਿਆ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਉਡੀਕਦੇ, ਕਿਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਲੋਚਦੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਮੈਂ ਦੇਖ ਕੇ ਤਿਣਕੇ ਦਾ ਸਿਦਕ ਇਹ, ਪੌਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖਾਮਖਾਹ ਉਲਝਨ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਪਣਾ ਮੈਂ ਝੋਲੀ ਫੈਲਾ ਲਈ, ਉਹ ਤਾਰ ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਸੀ ਦਾਮਨ ਚਲਾ ਗਿਆ । ਮਾਸੂਮ ਦਿਲ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਰੱਖੀਂ ਤੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ, ਮੁੜਕੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ‘ਚ ਇਹ ਧੜਕਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ।

ਇਹ ਨਾ ਸੋਚ ਤੂੰ ਇਹ ਹਵਾ ਕੀ ਕਰੇਗੀ । ਹੈ ਕਹਿਣਾ ਜੋ ਕਹਿ ਇਹ ਤਾਂ ਵਗਦੀ ਰਹੇਗੀ । ਮੁਕੰਮਲ ਮੁਕੰਮਲ ਨਾ ਮਿਲਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ, ਕੋਈ ਥੋੜ ਸਭ ਨੂੰ ਖਟਕਦੀ ਰਹੇਗੀ । ਮਿਹਰ ਓਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਰਿਹਾ ਕੋਲ ਮੇਰੇ ਕੀ ਦੂਰੀ ਕਰੇਗੀ । ਨਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨਾ ਪੱਤਵਾਰ, ਖੇਵਟ, ਕਿਨਾਰਾ, ਨਾ ਘਬਰਾ ਭੰਵਰ ਤੋਂ ਨਦੀ ਕੁਝ ਕਰੇਗੀ । ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆਸਾ ਇਹ ਦਰਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਤੇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮੁੰਦਰ ਕਹੇਗੀ । ਹਨੇਰਾ ਘਨੇਰਾ ਅਜੇ ਭਾਵੇਂ ‘ਕੇਸਰ’, ਕਦੇ ਦਿਨ ਚੜੇਗਾ, ਕਦੇ ਪਹੁ ਫੁਟੇਗੀ ।

ਖ਼ਮੋਸ਼ੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅੱਥਰਾ ਤਮ ਗਿਆ ਹੋਣੈ । ਉਹ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰ ਕਦੇ ਤਾਂ ਰਮ ਗਿਆ ਹੋਣੈ । ਅਗਨ ਫਿਰਦੋਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਅਚਾਨਕ ਫੜ ਲਈ ਹੋਣੀ, ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੱਵਾ ਕੋਲ ਜਦ ਆਦਮ ਗਿਆ ਹੋਣੈ । ਇਹ ਨਾ ਚਾਹੇਂ ਸਮਝਣੀ ਜੇ ਹਕੀਕਤ ਉਹ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ, ਕਿਸੇ ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਖ਼ਲਕਤ ਦੇ ਤੇਰਾ ਪਰਚਮ ਗਿਆ ਹੋਣੈ । ਫਿਜ਼ਾ ਮਹਿਕੀ ਅਤੇ ਇਹ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਗਵਾਹੀ ਹੈ, ਗਲੀ ਮਹਿਬੂਬ ਦੀ ਕਰਦਾ ਕੋਈ ਛਮ ਛਮ ਗਿਆ ਹੋਣੈ । ਉਹੀ ਹੈ ਮੰਜ਼ਿਲੇ ਮਕਸੂਦ ਹੋਵੇ ਕੋਈ ਵੀ ਰਸਤਾ, ਕੋਈ ਉਦਗਮ ਗਿਆ ਹੋਣੈ ਕੋਈ ਜ਼ਮਜ਼ਮ ਗਿਆ ਹੋਣੈ ।

ਕਥਾ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਦੀ ਉਂਜ ਤਾਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਸੀ । ਤੂੰ ਨੱਚਦੀ ਕੀ, ਪਜੇਬਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ । ਅੱਗੜ ਦੁਗੜੀ ਬੜੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਚੁੱਪੀ, ਉਦਾਸੀ ਆਲ਼ਮੀ ਸੀ । ਬਦਲ ਜਾਣਾ ਹੈ ਰੁੱਤਾਂ, ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਹਾਸੇ, ਉਹ ਰੌਣਕ ਮੌਸਮੀ ਸੀ । ਗ਼ਰੀਬੀ, ਭੁਖਮਰੀ ਅਤਿ ਤੀਰਗੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਇਉਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੁਝ ਮਾਤਮੀ ਸੀ । ਜਨੂੰਨੀ ਸੀ ਸਿਰੇ ਦਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ, ਬੜੀ ਉਲਝਣ ‘ਚ ਹਾਂ, ਕਿ ਆਦਮੀ ਸੀ ?

ਗਿਣ ਗਿਣ ਤਾਰੇ ਰਾਤ ਗਈ । ਕਿਸਦੇ ਚੇਤੇ, ਬਾਤ ਗਈ । ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ, ਕਿਸਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਮਾਤ ਗਈ । ਕਿੰਨੀ ਕ੍ਹਾਲ਼ੀ ਉਮਰਾ ਤੈਨੂੰ , ਆਈ ਕਹਿ ਕੇ, ਝਾਤ ਗਈ । ਸਾਡੀ ਬਿੱਲੀ ਸਾਨੂੰ ਮਿਉਂ, ਆਖੀ ਕਿਉਂ ਨਾ, ਹਾਤ ਗਈ । ਕੀ ਰਾਜਾ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਰਾਣੀ, ਰਾਤ ਗਈ ਬਸ ਬਾਤ ਗਈ । ਕੀ ਕੁੜਮਾਈ ਨਾਤੇ ਨੂਤੇ, ਲਾੜਾ ਗਿਆ ਬਰਾਤ ਗਈ । ਜਿੰਦੂ ਨਹੀਂਓ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਣਾ, ਬੁਰਕੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ, ਤਾਤ ਗਈ । ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਖਾਸਾ, ਸੌਣ ਗਿਆ ਬਰਸਾਤ ਗਈ ।

ਕਹਿ ਅਕੜ ਬਕੜ ਭੰਬਾ ਭੌਅ, ਹੈ ਅੱਸੀ ਨੱਬੇ ਪੂਰਾ ਸਉ* । ਏਸੇ ਨੂੰ ਜੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਆਖਣਾ, ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਹਿੰਦਾ ਰਹੁ । ਛੰਦ ਚੌਪਾਈ, ਹਜ਼ਜ਼, ਰਮਲ ਤੋਂ, ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜੇ ਪੈਂਦਾ ਫਹੁ । ਬੱਸ ਘੁਮਾਈ ਜਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਨਾ ਗਹੁ । ਭੱਜਾ ਮੰਦਰ ਮਸਜਿਦ ਜਾਨੈ, ਬੈਠਾਂ ਜਿੱਥੇ ਬੈਠੈਂ ਰਹੁ, ਲੱਭਣਾ ਓਥੇ ਯਾਰ ਗੁਆਚਾ, ਖੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਥਹੁ । ਦੋਵੇਂ ਤਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਲੋਅ । ਕਦੇ ਤਾਂ ਹਾਰ ਤਿਮਿਰ ਨੇ ਜਾਣਾ, ਕਦੇ ਤਾਂ ਆਖਰ ਫੁੱਟੂ ਪਹੁ । ਜਿਸ ਵਿਸਰਾਇਆ ਉਸੇ ਮਿਲਾਣਾ ਉਸਦੇ ਹੁੰਦੇ ਕਾਹਦਾ ਭਉ । ਰੱਖ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਉਦਾਸੀ, ਥਿਰ ਘਰ ਅਪਣੇ ਆ ਕੇ ਬਹੁ । *ਸਉ- ਸੌ

ਕਦੇ ਹੀ ਗਰਭ ਸਿੱਪੀ ਦੇ ਕੋਈ ਕਤਰਾ ਗੁਹਰ ਹੁੰਦਾ । ਬੜੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਬਾਅਦ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਸਹਰ ਹੁੰਦਾ । ਇਹੋ ਰੌਲੇ-ਘਚੌਲੇ ਨੇ ਕਿ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਖ਼ੁਦਾ ਵੱਖ ਹੈ, ਜੇ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਖ਼ੁਦਾਇਆ ਤੂੰ, ਬੜਾ ਅੱਛਾ ਬਸ਼ਰ* ਹੁੰਦਾ । ਜੇ ਪੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹ ਪੋਥੀਆਂ ਇੱਕਣ ਕਦੇ ਜੀਵਨ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ, ਬਥੇਰੇ ਰੋਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ, ਕਿਸੇ ਤੇ ਤਾਂ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ । ਹੈ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਪਸਰੀ ਗਲੀ ਕੂਚੇ, ਦਰੀਚੇ ਵਿਚ, ਮੇਰੀ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਨਾ ਕਦੇ ਮੈਥੋਂ ਕੁਤਰ ਹੁੰਦਾ । ਨਹੀਂ ਤਾਬੀਰ ਸੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਤਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਾਅਦੇ ‘ਚ ਨਾ ਜੇਕਰ, ਅਗਰ ਹੁੰਦਾ ਮਗਰ ਹੁੰਦਾ । * ਬਸ਼ਰ- ਇਨਸਾਨ

ਕਦੇ ਮੰਗੇਂ ਤਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ ਦਿਲੋ ਜਾਂ ਸਭ । ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਜੀ ਹਾਂ ਸਭ । ਉਸੇ ਗਾਰੇ ਚੋਂ ਬਣੀਆ ਨੇ, ਸਭੇ ਇੱਟਾਂ, ਇਸਾਈ ਕੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਕੀ ਮੁਸਲਮਾਂ, ਸਭ । ਨਹੀਂ ਅਹਿਸਾਨ ਨਾ ਆਖੋ, ਮੁਹੱਬਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਔਲਾਦ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਕਰੇ ਮਾਂ ਸਭ । ਇਹ ਡਰਨੇ ਖੇਤ ਦੇ ਥੱਕੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਂ, ਡਰਾਉਂਦੇ ਨੇ ਲੁਕਾਈ ਨੂੰ ਨਿਗ੍ਹੇਬਾਂ ਸਭ । ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦਸਦੇ ਵਧਾ ਕੇ ਕਿਉਂ,, ਛੁਪਾਉਂਦੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਪਣਾ ਗਿਰੇਬਾਂ ਸਭ ।

ਲਫ਼ਜ਼ ਦੋ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾ ਬੋਲਦਾ, ਮਜਬੂਰ ਹੈ ਇੰਨਾ । ਖ਼ੁਦਾ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਬਣਾਇਆ ਓਸਨੂੰ, ਮਗ਼ਰੂਰ ਹੈ ਇੰਨਾ । ਮੈਂ ਜਿਸ ਖ਼ਾਤਰ ਸਮੁੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਰ ਕਰ ਆਇਆਂ, ਇਹੀ ਹੈ ਉਹ ਕਿਨਾਰਾ ਤਾਂ, ਦਿਸੇ ਪਰ ਦੂਰ ਹੈ ਇੰਨਾ । ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕੋਇਲ, ਬੇਰੁੱਤੇ ਗੀਤ ਕਿਉਂ ਗਾਵੇ, ਕਰੁੱਤੀ ਰੁੱਤ ਇਹ ਅੰਬੀ, ਪਿਆ ਕਿਉਂ ਬੂਰ ਹੈ ਇੰਨਾ । ਇਹ ਤਪਦੀ ਤੈਰਦੀ ਬੱਦਲੀ, ਕਦੇ ਪੁਛਦੀ ਪਈ ਉਸਨੂੰ, ਕਿ ਛੁਪਦੇ ਸੂਰਜਾ ਤੇਰਾ ਭਲਾ, ਕਿਉਂ ਨੂਰ ਹੈ ਇੰਨਾ । ਜਦੋਂ ਮੇਲਾ ਵਿਝੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਛਡਦਾ ਹੈ ਖਿਲਾਰਾ ਹੀ, ਭਰੇ ਮੇਲੇ ‘ਚੋਂ ਜੋ ਤੁਰਦਾ, ਦਿਸੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਇੰਨਾ ।

ਚਮਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਗਰ ਮਾਪਦੇ ਹੋ । ਬੜੇ ਅਨਜਾਣ ਮਹਿਰਮ ਜਾਪਦੇ ਹੋ । ਕਦੇ ਅਪਣੇ ਜ਼ਰਾ ਹੋ ਕੇ ਤਾਂ ਦੇਖੋ, ਖ਼ੁਦਾ ਅਪਣੇ ਬਣਾਏ ਨਾਪਦੇ ਹੋ । ਬੜੇ ਇਤਰਾ ਰਹੇ ਹੋਂ ਆਲ੍ਹਣੇ ਤੇ, ਸਰਾਂ ਹੈ ਇਹ ‘ਤੇ ਮਹਿਮਾਂ ਜਾਪਦੇ ਹੋ । ਜੋ ਡੁੱਬੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿਚ ਉਹ ਪਾਰ ਹੋਏ, ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠ ਦਰਿਆ ਨਾਪਦੇ ਹੋ । ਕਿਸੇ ਅਗਨੀ 'ਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਹੈ ਕੀ ? ਬਿਗਾਨੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਾਪਦੇ ਹੋ ।

ਚਲੋ ਦੀਵਾ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ, ਤਿਰੇ ਦਰ ਬਾਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ । ਕਰਾਂਗੇ ਕੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ, ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ । ਰਤਾ ਇਕ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਚੱਕਰ ਮਾਰ ਹੀ ਆਵਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਫ਼ਟੇ ਹੀ ਹਾਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ । ਪਤਾ ਨੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿੱਥੇ, ਵਿਚਾਰਾ ਦਿਲ ਅਵੱਲਾ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਕੂਚਾ, ਤੇਰੀ ਸਰਦਲ, ਗੁਆਚਾ ਭਾਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ । ਬੜਾ ਜਿੱਦੀ ਹੈ ਦਿਲ ਮੇਰਾ, ਕਿ ਮੰਗਦਾ ਚੰਨ ਸੀ ਮੈਥੋਂ, ਚਲੋ ਦੇਖੋ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਕੇਰਾਂ ਟਾਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ । ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ‘ਕੇਸਰ’, ਕੋਈ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ ।

ਬਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਨਗਰ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ । ਮਹਿਕਦੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ । ਸੀ ਕਿਸਨੇ ਚੁਰਾਇਆ ਜਿਗਰ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ । ਉਹ ਨਾ ਹੀ ਕਹੇਗਾ ਮਗਰ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ । ਹਾਂ, ਸੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਤਾਂ ਲੇਕਿਨ, ਭਟਕਿਆ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ, ਡਗਰ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ । ਤਸੱਵਰ ‘ਚ ਰੱਖਣਾ ਮਿਰੇ ਯਾਰ ਦਾ ਦਰ, ਬੜੀ ਬੇਬਸੀ ਤੋਂ ਸਬਰ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ । ਕਹੇਗਾ ਕਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਚ ਕਹਿਣਾ, ਹਾਂ ਚੁੱਪੀ ‘ਚ ਪੁੱਛਣਾ, ਮਗਰ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ । ਤੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਉਹ ਉੱਤਰ ਜੋ ਨਿਕਲੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਕਦਰ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ ।

ਰੁਦਨ ਕੰਠਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ । ਚਮਨ ਤੂੰ ਆਖਦਾ ਇਸਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ । ਪੁਲੰਦਾ ਝੂਠ ਦਾ ਏਦਾਂ, ਸਚਾਈ ਤਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ । ਨਾ ਉਡ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਇੰਨਾ, ਗਿਰੇਂਗਾ ਲਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ । ਤੇਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਕਸੀਦੇ ਜੋ ਵੀ ਨੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੰਡ ਆਖਾਂਗਾ, ਕਵੀ ਤਾਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ । ਤੇਰੇ ਸ਼ੋਸ਼ੇ, ਤਿਰੇ ਲਾਰੇ, ਦਿਲਾਸੇ ਝੂਠ ਨੇ ਸਾਰੇ, ਨਹੀਂ ਛਾਵੇਂ ਕਰੀਰਾਂ ਦੇ, ਅਸਾਥੋਂ ਬਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ । ਦਬਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ ਮੇਰੀ ਚੀਖ਼ ਤਾਕਤ ਹੱਥ ਹੈ ਤੇਰੇ, ਮੇਰੀ ਹਿੰਮਤ ਮਨੋਬਲ ਹੌਂਸਲਾ ਪਰ ਢਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ।

ਜਿਉਂ ਤਸੱਵਰ ਓਸਦਾ ਮਨ ਛਾ ਗਿਆ । ਬਿਰਹੜਾ ਪਾ ਕੇ ਬਸੰਤੀ ਆ ਗਿਆ । ਮਾਣਮੱਤੀ, ਰੋ ਕੇ ਨੱਚੇ ਰਾਧਕਾ, ਰੋਗ ਕੀ ਮੋਹਨ ਅਵੱਲਾ ਲਾ ਗਿਆ । ਨਾ ਝਟਕ ਨਾ ਕੇਸ ਸੁਹਣੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਰਸੀ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈ ਲਰਜ਼ਾ ਗਿਆ । ਭੌਰ ਨੇ ਕੰਨੀ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕੀ ਕਿਹਾ, ਡਾਲ਼ ਖਿੜਿਆ ਫੁੱਲ ਵੀ ਸ਼ਰਮਾ ਗਿਆ । ਕਿਉਂ ਵਿਚਾਰਾ ਚੰਨ, ਅੱਧਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਬਿਸਮਾ ਗਿਆ ।

ਮਿਲਦੇ ਨਾਹੀ ਧਰਤੀ ਅੰਬਰ । ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ । ਧਰਤੀ, ਬੱਦਲ, ਨੀਲਾ ਅੰਬਰ । ਉਸ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ । ਕਾਗ ਉਡਾਵਾਂ ਬੈਠ ਬਨੇਰੇ, ਸੁੰਨੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਸੁੰਨੇ ਮੰਜਰ । ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ, ਫਿੱਕੇ ਮਸਜਿਦ ਫਿੱਕੇ ਮੰਦਰ । ਉਸ ਬਦਲੋਟੀ ਮਾਰ ਤਿਹਾਏ, ਧਰਤੀ ਕਰਤੀ ਬੰਜਰ ਬੰਜਰ । ਬਾਂਦਰ ਵੰਡ ਦਾ ਚੇਤਾ ਆਵੇ, ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬੈਠੇ ਵੇਖ ਪਤੰਦਰ । ਤੂੰ ਵੀ ਛੋਟਾ ਮੈਂ ਵੀ ਛੋਟਾ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ।

ਕੋਈ ਜੁਗਨੂੰ ਹਥੇਲੀ ਤੇ, ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਨਾ ਧਰ ਲੈਂਦਾ । ਤਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਕੁਤਰ ਲੈਂਦਾ । ਕਦੇ ਮਹਿਬੂਬ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ, ਕਦੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ, ਭਲਾ ਜੇ ਯਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਲਮ ਯਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ । ਇਹ ਰੱਖੀ ਕਿਸ ਲਈ ਦੁਵਿਧਾ, ਮਚਲਦੀ ਖ਼ਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਜੇਕਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ । ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਦੇ ਇਉਂ ਖ਼ੌਫ਼ ਕਾਰਨ, ਗ਼ਮਜ਼ਦਾ ਹੈਂ ਕਿਉਂ, ਜੇ ਡਰਨਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਬਦੀ ਅਪਣੀ ਤੋਂ ਡਰ ਲੈਂਦਾ । ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਨਾ ਮੁਨਸਿਫ਼ ਦੀ, ਕਦੇ ਵੀ ਲੋੜ ਪੈਣੀ ਸੀ, ਜੇ ਦੀਵਾ ਬੋਧ ਦਾ ਅਪਣੀ, ਹਥੇਲੀ ਤੇ ਤੂੰ ਧਰ ਲੈਂਦਾ ।

ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜ਼ਰਾ, ਤੈਨੂੰ ਚਿਤਾਰਨਾ । ਵਗਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੈਨਵਸ ਉਤਾਰਨਾ । ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਝੱਲਾਂ ਵਿਯੋਗ ਨੂੰ, ਅੱਖਾਂ ‘ਚ ਤੈਨੂੰ ਚਿਤਵ ਕੇ, ਸ੍ਹਾਮੇ ਖਿਲ੍ਹਾਰਨਾ । ਕੀ ਕੀ ਬਣਾਏ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਮੈਂ ਯਾਰ ਬਿਨ ਤਿਰੇ, ਅਪਣੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਸਮੇਂ, ਛੱਪਰ ਨਿਹਾਰਨਾ । ਇਹ ਉਮਰ ਤਾਂ ਕਟ ਜਾਣੀ ਹੈ ਤੇਰੇ ਬਗੈਰ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਕੀ ਭਲਾ ਉਮਰਾਂ ਗੁਜਾਰਨਾ ।

ਕਦੇ ਚਿਤੇਰਾ ਖ਼ਾਬ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਕੋਰੀ ਕਦੇ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਕਦੇ ਰੁਆਂਸਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖਿੜਿਆ ਕਦੇ ਗੁਲਾਬ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਾਇਆ, ਕਲਪੇ ਝਨਾਂਅ ਚਨਾਬ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਕੋਰਾ ਕਾਗਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ, ਕਰ 'ਤਾ ਭੀੜ ਖ਼ਰਾਬ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਮਾਲਕ ਜਦ ਹੈ ਮਨ ਦੇ ਵਿਹੜੇ, ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਨਾਬ ਮੇਰਾ ਮਨ ।

ਕਦੇ ਤਾਂ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਦਮ ਭਰ ਦੂਰ ਉਹ ਮਾਤਰ । ਸਜੀ ਜੋ ਅਰਸ਼ ਦੇ ਮੱਥੇ, ਉਹ ਪਿਆਰੀ ਚੰਨ ਦੀ ਕਾਤਰ । ਇਹ ਪੁੱਛੀਂ ਨਾ ਮੁਸਾਫਿਰ ਨੂੰ, ਸਫ਼ਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਅ ਹੈ ਫ਼ਾਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਕਦੇ ਡੁੱਬ ਡੁੱਬ ਕਦੇ ਤਰ ਤਰ । ਸਖੀ ਵੀ ਕੀ ਭਲਾ ਕਰਦੀ, ਕਦੇ ਸੀ ਮੋਢਿਆਂ ਥੱਕਣਾ, ਨਿਮਾਣੀ ਰਾਤ ਭਰ ਰੋਈ, ਇਕੱਲੀ ਹੁਬਕੀਆਂ ਭਰ ਭਰ । ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਮੁਦੂਆ ਉਠਦੈ, ਉਹ ਪਲਟੀ ਮਾਰ ਦਾ ਗੱਲ ਤੋਂ, ਲਗਾਵੇ ਅੰਬਰੀਂ ਟਾਕੀ, ਹੈ ਜਾਦੂਗਰ ਬੜਾ ਚਾਤਰ । ਭਰੋਸਾ ਕਿਸ ਕਰੇ ਕੋਈ, ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ ਨਾ ਕੋਈ, ਹਥੌੜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹੋਏ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਹੋ ਗਈ ਦਾਤਰ ।

ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ, ਹੱਕ-ਬਾਤ ਹੋਈ । ਨਪੀੜੀ ਸਚਾਈ, ਹਵਾਲਾਤ ਹੋਈ । ਬਹਿਸ ਤਾਂ ਬਥੇਰੀ ਸੀ, ਦਿਨ ਰਾਤ ਹੋਈ । ਨਾ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਆਏ, ਕੋਈ ਬਾਤ ਹੋਈ । ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ ਸਾਥ ਚਲਦੇ ਰਹੇ ਪਰ, ਬੜੀ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਸੀ, ਜੋ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਹੋਈ । ਤਦੇ ਜੋਸ਼ ਜਗਿਆ, ਤਦੇ ਰੋਹ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਹੈ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ, ਬਹੁਤਾਤ ਹੋਈ । ਨਾ ਬਿਜਲੀ ਹੀ ਚਮਕੀ, ਨਾ ਬੱਦਲ ਹੀ ਗਰਜੇ, ਝਿਜਕਦੀ ਝਿਜਕਦੀ ਹੀ, ਬਰਸਾਤ ਹੋਈ ।

ਚੁੱਪੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਕਦੇ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਸਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਸਭ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਦਾ, ਭਰਦਾ ਜਦ ਪਰਵਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਰੱਖਦਾ ਕੁਝ ਕੁਝ ਰਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਚੰਨ ਵੀ ਮੰਗੇ, ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂਓ ਬਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਅਕਲ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਪਹੁੰਚੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਜਦ ਮੈਂ ਆਖਾਂ ਹੁਣ ਘਰ ਰਹੀਏ, ਕਰਦਾ ਕੀ ਕੀ ਨਾਜ਼ ਮੇਰਾ ਮਨ ।

ਨਵੇਂ ਤੂੰ ਭੇਜਿਆ, ਕੱਪੜੇ ਪਵਾ ਕੇ । ਮੈਂ ਨਾਟਕ ਖੇਡਿਆ, ਮੁਖੜਾ ਲਗਾ ਕੇ । ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਟੁਰ ਗਿਐਂ, ਮੈਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾਅ ਕੇ, ਬੜਾ ਕੁਝ ਕਹਿ ਗਿਐਂ, ਚੁੱਪੀ ਸੁਣਾ ਕੇ । ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਹੋਣ ਨੂੰ, ਲਾ ਡੀਕ ਪੀਤਾ, ਪਿਆਸਾ ਰੱਖ ਗਿਆ ਉਹ ਤੇਹ ਮਿਟਾ ਕੇ । ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਫੇਰ ਤੇਰਾ ਪਿਆਰ ਆਖਾਂ, ਡਬੋਇਆ ਅੰਤ ਨੂੰ, ਦਰਿਆ ਤਰਾ ਕੇ । ਮੇਰੇ ਜੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨੇ ਹੱਥ ਵੱਢਣੇ, ਕਰਾਂਗੇ ਕੀ ਭਲਾ, ਕੰਗਣ ਪਵਾ ਕੇ । ਮੈਂ ਸਿੱਕਾ ਉਹ, ਅਜਬ ਤਕਦੀਰ ਮੇਰੀ, ਵਗ੍ਹਾ ਸੁੱਟਿਆ ਕਿਸੇ ਨੇ, ਸਿਰ ਛੁਹਾ ਕੇ ।

ਰੁੱਖਾਂ ਜੇਡ ਨੇ ਹੋਈਆਂ ਛਾਵਾਂ । ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਮੇਰਾ ਸਿਰਨਾਵਾਂ । ਤਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਟਾਵਾਂ ਟਾਵਾਂ । ਗੀਤ ਪਈ ਢੋਲੇ ਦੇ ਗਾਵਾਂ । ਕਿੱਥੇ ਲੈਕੇ ਨਿੱਜ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂ । ਸਜਣਾਂ ਬਾਝੋਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਥਾਵਾਂ । ਹੰਸ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰੀ ਇੱਥੋਂ, ਕਾਵਾਂ ਰੌਲੀ ਪਾਈ ਕਾਵਾਂ । ਮਾਰੂਥਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ, ਚੁਕ ਚੁਕ ਮਿੱਟੀ ਮਸਤਕ ਲਾਵਾਂ ।

ਹੱਥੀਂ ਕਦੇ ਚਿਰਾਗ਼ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਬਿਖਰੇ ਜੀਕਣ ਫਾਗ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਸੁੰਦਰ ਕਦੇ ਕਲਾਮ ਸਿਰਜਦਾ, ਉਡਦਾ ਕਦੇ ਪਰਾਗ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਰੌਲਾ ਰੱਪਾ ਪਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਕੋਠੇ ਬੈਠਾ. ਕਾਗ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਪਲ ਭਰ ਇੱਧਰ, ਪਲ ਭਰ ਓਧਰ, ਕਦੇ ਹੈ ਬਾਗੋ ਬਾਗ ਮੇਰਾ ਮਨ । ਰੁੱਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਰਾਗ ਤੇ ਕਦੇ ਵਿਰਾਗ ਮੇਰਾ ਮਨ ।

ਬਿਨਾਂ ਰੰਗ ਦੇ ਤਾਂ ਚਿਤੇਰਾ ਕੀ ਕਰਦਾ । ਜੇ ਚਾਨਣ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸਵੇਰਾ ਕੀ ਕਰਦਾ । ਤੜਪਦਾ ਸੁਬਕਦਾ ਹੀ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ, ਘਨੇਰਾ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਕੀ ਕਰਦਾ । ਜੇ ਹੈ ਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਤਦੇ ਸਨ ਉਡੀਕਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਬਨੇਰਾ ਕੀ ਕਰਦਾ । ਪਲ਼ੀਆਂ, ਨਾ ਛੰਨੇ, ਨਾ ਗੜਵੇ ਨਾ ਸਗਲੇ, ਗਲੀਆਂ 'ਚ ਆ ਕੇ ਠਠੇਰਾ ਕੀ ਕਰਦਾ । ਜਦੋਂ ਖਾਣ ਨੂੰ ਕੰਧ, ਘਰ ਦੀ ਹੀ ਆਵੇ, ਸੀ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਬਸੇਰਾ ਕੀ ਕਰਦਾ ।

ਸਫ਼ਰ ਲਮੇਰਾ, ਥੁੜੀਆਂ ਠ੍ਹਾਰਾਂ । ਬੈਠ ਕੇ ਕਿੱਥੇ, ਜੁੱਤੀ ਝਾੜਾਂ । ਸੱਜਣਾ ਬਾਝੋਂ ਨਹੀਂ ਬਹਾਰਾਂ । ਖਿਲਰੇ ਕੇਸੀਂ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਾਂ । ਦਿਲ ਦਰਿਆ ਨੇ ਅੱਖੋਂ ਵਹਿੰਦੇ, ਪੱਤਣ ਤੋੜਨ ਪਾਵਣ ਘਾਰਾਂ । ਕਿਉਂ ਹਾਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਕਿਸ ਖਾਤਰ ਹਾਂ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂ ਟੁੱਕੜ ਪਾੜਾਂ । ਚੱਲ 'ਕੇਸਰ' ਹੁਣ ਘਰ ਨੂੰ ਚੱਲੀਏ, ਹੋਗੀ ਆਥਣ ਉਡੀਆਂ ਡਾਰਾਂ ।

ਆਵੀਂ ਕਦੇ ਮਨ ਮੋਹਣਾ ਸਾਡੇ ਗਰਾਂ । ਆ ਕੇ ਵਰ੍ਹੀਂ ਬੱਦਲ, ਵਰ੍ਹੇਂਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ । ਚਿੱਟੀ ਕਿਨਾਰੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ, ਕਹਿ ਰਹੀ, ਸੂਰਜ ਕਿਤੇ ਹੋਣਾ ਹੈ ਮੁਮਕਿਨ ਇਸ ਪਰਾਂ । ਅਹਿਸਾਸ ਮੇਰੇ ਹੋਣ ਦਾ, ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਹੋਣ ਤੋਂ, ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂ । ਇਹ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਖ਼ਾਮੁਸ਼ੀ ਨਾ ਬਿਰਖ ਦੀ, ਸੁੱਕੇ ਖੜਕਦੇ, ਪੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਡਰਾਂ । ਆਪਾਂ ਮਿਲੇ ਹਾਂ ਰਾਹ ਤੇ, ਇਤਫ਼ਾਕ ਹੈ, ਇਤਫ਼ਾਕ ਤਾਂ ਇਤਫ਼ਾਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ।

ਅੰਤਿਮ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਦਾ ਢਲ਼ਿਆ । ਲਟ ਲਟ ਕਰਕੇ ਦਿਲ ਸੀ ਜਲ਼ਿਆ । ਮੈਂ ਤੇ ਉਹ ਸੀ ਜੌੜੇ ਜੰਮੇ, ਬਿਰਹਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਲ਼ਿਆ । ਮੈਂ ਦੀ ਕਾਲਖ ਧੋਣ ਲਈ ਮੈਂ, ਜੀ ਲਾ ਕੇ ਚਾਨਣ ਸੀ ਮਲ਼ਿਆ । ਨੇਤਾ ਨੇ ਵਿਹੁ ਹਵਾ ‘ਚ ਘੋਲੀ, ਉਂਜ ਪੁਜਾਰੀ ਵੀ ਨਾ ਟਲ਼ਿਆ । ਯਾਦ ਤੇਰੀ ਦਾ ਪੰਗਾ, ਅੜਿਆ, ਪਈ ਕਲੇਜੇ ਧੂਹ, ਧੂਅ ਬਲ਼ਿਆ ।

ਪੁੱਛੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਦਰਿਆ ਇਹ ਤਿਲਮਿਲਾ । ਕਿੱਥੇ ਗੁਆਚਿਆ ਹੈ, ਯਾਰਾਂ ਦਾ ਮਰਹਲਾ । ਚੱਲਿਆ ਸਵੇਰ ਲੱਭਣ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ । ਰਸਤੇ ‘ਚ ਹੈ ਸੁਭਾਵਿਕ, ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ । ਲ਼ਫ਼ਜ਼ੋ ਕਹੋ ਤਾਂ ਕੁਛ, ਹੋ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਕਿਸ ਲਈ । ਇਹ ਤੋੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ, ਚੁੱਪੀ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ । ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ ਖੜੇ ਹੋ ਬਿਰਖੋ, ਕੁਝ ਬੋਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਰੁੱਤਾਂ ਨੇ ਬਦਲਨਾ ਸੀ, ਰੁੱਤਾਂ ਤੇ ਕੀ ਗਿਲਾ । ਉਹ ਆਦਮੀ ਸੀ ਇੱਦਾਂ, ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ, ਬੁੱਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਸੀ ਇਕ ਖ਼ਲਾਅ ।

ਹਾਲੇ ਦਿਲ ਦਾ, ਬਿਆਨ ਹੈ ਬਾਕੀ । ਰੁਕ ਜ਼ਰਾ ਤਾਂ, ਤੁਫ਼ਾਨ ਹੈ ਬਾਕੀ । ਦਾਗ਼ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਾਂ, ਚੋਟ ਖਾਈ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਬਾਕੀ । ਸ਼ਹਿਰ ਪਸਰੀ ਹੈ ਚਾਰ ਸੂ ਚੁੱਪੀ, ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੁਫ਼ਾਨ ਹੈ ਬਾਕੀ । ਘਰ ਜਲ਼ਾ, ਇੰਜ ਭੀੜ ਸੀ ਬੋਲੀ, ਹਾਲ ਇਸਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ ਬਾਕੀ । ਸ਼ਾਮ ਠਹਿਰੇ, ਖ਼ਿਆਲ ਇਹ ਹਾਸਿਲ, ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦੀ, ਥਕਾਨ ਹੈ ਬਾਕੀ ।

ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਿੱਸਾ ਤਮਾਮ ਹੋ ਜਾਏ । ਜਾਮ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੇ ਨਾਮ ਹੋ ਜਾਏ । ਕੁਛ ਤਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕਲਾਮ ਹੋ ਜਾਏ । ਚਲਦੇ ਚਲਦੇ ਸਲਾਮ ਹੋ ਜਾਏ । ਘਰ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲੇਕਿਨ, ਤੈਅ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮੁਕਾਮ ਹੋ ਜਾਏ । ਮਸਤ ਦੇਖੀ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਤੱਕਣੀ, ਬੰਦਾ ਉਸਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਜਾਏ । ਪਾਰ ਤੂੰ ਹੀ, ਉਰਾਰ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ, ਕੂਚ ਕਰਕੇ, ਕਯਾਮ ਹੋ ਜਾਏ । ਇਉਂ ਨਾ ਇਤਰਾ ਤੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਤੇ, ਰਫ਼ਤਾ ਰਫ਼ਤਾ ਇਹ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਏ । ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਦੌੜ ਧੂਪ ਸੀ 'ਕੇਸਰ', ਕੁਛ ਘੜੀ ਤਾਂ ਅਰਾਮ ਹੋ ਜਾਏ ।

ਸੂਰਤੇ ਹਾਲ ਕੁਛ ਬਦਲ ਜਾਏ । ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਖ਼ੁਦਾਇਆ ਢਲ਼ ਜਾਏ । ਸ਼ੋਰ ਚੁੱਪੀ ‘ਚ ਕਦ ਬਦਲ ਜਾਏ, ਸੋਚਦਾਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਲਲ ਜਾਏ । ਉਸਦੇ ਨੈਣਾਂ ‘ਚ ਅਸ਼ਕ ਕਿਉਂ ਆਏ, ਫੇਰ ਪਾਗਲ ਨਾ ਦਿਲ ਮਚਲ ਜਾਏ । ਘਰ ਦੀ ਤਖ਼ਤੀ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਫ਼ਰੇਬੀ ਨਾ ਕੋਈ ਛਲ ਜਾਏ । ਸ਼ਾਮ ਫਿਰ ਜੀ ਉਦਾਸ ਹੈ ਮੇਰਾ, ਪਿਆਰ ਸੇ ਦੇਖ ਗਰ ਬਹਲ ਜਾਏ । ਕੋਈ ਇਜ਼ਹਾਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਾ, ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ‘ਚ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਜਾਏ । ਦਿਲ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਪੁਛ ਰਹੇ ਮੈਨੂੰ, ਕਾਰਵਾਂ ਕਿਸ ਗਲੀ ਨਿਕਲ ਜਾਏ । ਸ਼ਾਮ ਉੱਖੜੀ, ਉਦਾਸ ਚਿੰਤਤ ਹੈ, ਕਦ ਹਨੇਰਾ ਉਸੇ ਨਿਗਲ ਜਾਏ । ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਦਹਿਕਦਾ ਲਾਵਾ ਹੈ, ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਨਾ ਹੱਥ ਜਲ਼ ਜਾਏ ।

ਆਇਆ ਜ਼ਬਾਂ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸੀ ਨਾਮ ਮੇਰਾ । ਕਾਤਲ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਆਖ਼ਰ ਸਲਾਮ ਮੇਰਾ । ਮਿਲਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸਨੂੰ, ਪਰ ਗੁਫ਼ਤਗੂ ਨਾ ਹੋਈ, ਅਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਕਿੱਸਾ ਤਮਾਮ ਮੇਰਾ । ਕੁੰਨੀ ਕੁ ਦੇਰ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਵਕਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੋਈ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੇਰਾ । ਆਵਾਰਗੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕੀ ਰੰਗ ਹੈ ਦਿਖਾਇਆ, ਸਾਇਆ ਹੀ ਸੰਗ ਮੇਰੇ, ਸੀ ਹਮ ਕਲਾਮ ਮੇਰਾ । ‘ਕੇਸਰ’ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ‘ਤੇ ਰੰਗਤ ਹੈ ਅੰਤ ਆਈ, ਸੁਣਿਆਂ ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸੀ ਤਾਜ਼ਾ ਕਲਾਮ ਮੇਰਾ ।

(ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ) ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਦਿਲ ਹੈ ਰੋਇਆ । ਲੱਗਿਆ ਜੀਕਣ ਆਪਾ ਮੋਇਆ । ਰੋਇਆ ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਵੀ ਗੋਇਆ, ਇਕ ਮਹਿਰਮ ਨੇ ਬੂਹਾ ਢੋਇਆ । ਡਿਗਾ ਬਿਰਖ ਹੈ ਖੜਕਾ ਹੋਇਆ । ਝਾਂਜਰ ਰੋਈ ਚਾਅ ਵੀ ਖੋਇਆ । ਬੰਸੀ ਬਹਿਸੀ, ਕੂਹੂ ਕੂਹ ਵੀ, ਹਰ ਇਕ ਲਫ਼ਜ਼ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਰੋਇਆ । ਰੀਝਾਂ ਅਤੇ ਔਕਾਤ ਨੂੰ ਮਿਣਦਾ, ਕਿੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਕਤ ਖਲੋਇਆ ।

ਚੁੱਪ ਦਾ ਮਤਲਬ, ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਹੋਣਾ । ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਜ਼ਲਜ਼ਲਾ ਹੋਣਾ । ਉਸ ‘ਤੇ ਮੇਰੇ ‘ਚ ਫ਼ਾਸਲਾ ਹੋਣਾ । ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਨਾ, ਬੇ-ਵਫ਼ਾ ਹੋਣਾ । ਉਸਦਾ ਦਿਸਦਾ ਕਰੂਪ ਚਿਹਰਾ ਸੀ, ਭੀੜ ਹੋਣੀ, ਨਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਹੋਣਾ । ਦਰਦ ਮੇਰੇ ਦੀ ਗਰ ਦਵਾ ਹੈ ਤੂੰ, ਅਰਥ ਇਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਖ਼ੁਦਾ ਹੋਣਾ । ਦਿਲ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾ ਚੋਟ ਕਰਨਾ ਪਰ, ਯਾਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਤਾਂ ਹੈ ਦਵਾ ਹੋਣਾ ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਤਨਹਾ ਰਿਹਾ ਹੋਣੈ । ਘਰੇ ਦੀਵਾਰ ‘ਤੇ ਲਿਖ-ਲੁਖ ਗਿਆ ਹੋਣੈ । ਸਫ਼ੇ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ, ਅਲਫਾਜ ਉਸ ਉਕਰੇ, ਉਦ੍ਹਾ ਦਿਲ ਵੀ ਕਿਤੇ ਇੱਥੇ ਪਿਆ ਹੋਣੈ । ਉਦ੍ਹੇ ਹੋਠਾਂ ‘ਤੇ ਚੁੱਪ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਜੰਮੀ ਸੀ, ਵਿਦਾ ਦੇ ਵਕਤ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਹੋਣੈ । ਬੜੇ ਸੀ ਜਿਸਮ ‘ਤੇ ਪੈਵੰਦ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ, ਉਹ ਨਤਮਸਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਹਿਮਿਆ ਹੋਣੈ । ਨਹੀਂ ਇਹ ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਸਫ਼ਰ ‘ਤੇ ਕਾਫ਼ਲਾ ਰਾਹ ਭਟਕਿਆ ਹੋਣੈ ।

ਰੋਗ ਮੇਰਾ ਤਬੀਬ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ । ਦਿਲ ਦੇ ਕਿੰਨਾ ਕਰੀਬ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ । ਨੋਟ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਉਸਦੇ, ਹਾਏ ਕਿੰਨਾ ਗ਼ਰੀਬ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ । ਯੁੱਗ ਬਦਲੇ, ਮਗਰ ਸਚਾਈ ਦੇ, ਮੋਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਲੀਬ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ । ਦੂਰ ਜਦ ਵੀ ਗਿਆ ਹਾਂ ਮੈਂ ਉਸਤੋਂ, ਪਾਸ ਮੇਰੇ ਹਬੀਬ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ । ਧਰਤ ਕੋਰੀ, ਲਕੀਰ ਨਾ ਕੋਈ, ਕੋਲ ਉਸਦੇ ਜਰੀਬ ਸੀ ਫਿਰ ਵੀ ।

ਨਦੀ ਦੇ ਏਸ ਬੰਨੇ ਦਾ ਕਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ । ਮੁਹੱਬਤ ਓਸ ਦੀ ਲੋਚੇਂ, ਕਦੇ ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਵੀ ਕੀਤਾ । ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੈਰ ਹੈ ਥੱਕਦਾ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਭਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਕੋਈ ਵਾਅਦਾ, ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ । ਤਿਮਰ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਇਕ ਚੂੰਗੜੇ ਦੀ, ਹੈਸਿਅਤ ਵੀ ਕੀ, ਬੁਝਣ ਨੂੰ ਬੁਝ ਗਿਆ ਭਾਵੇਂ, ਮਗਰ ਤਕਰਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਵੇਗ ਜੋ ਅੱਥਰਾ, ਨਚਾਉਂਦਾ ਨਾਚ ਹੈ ਮੈਨੂੰ, ਸਹਾਰੇ ਏਸ ਦੇ ‘ਨੇਕਾਂ ਝਨਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ । ਸਜਨ ਉਹ ਕਿਸ ਲਈ ਸੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਹੀ ਗਏ ਧੋਖਾ, ਮੈਂ ਜਿਸ ਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਤੇ ਦਿਲ ਖੋਲ ਕੇ ਇਤਬਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ।

ਮਿਲੇਂ ਤੂੰ ਨਾ ਮਿਲੇਂ, ਇਹ ਤਹਿ ਕਿ ਤਨਹਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ । ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਬੜੀ ਤਿਲਿਸਮ, ਕਦੇ ਪਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ । ਚਤਰ ਇਕ ਸ਼ੇਰ ਨੇ, ਹਰ ਭੇਡ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਨਸਲ ਚੋਂ ਹੈ, ਕਦੇ ਖਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ । ਉਦ੍ਹੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ‘ਚ ਹਰ ਇਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਹੈ ਪਰਚੀ, ਮਹਿਜ ਪਰਚੀ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਆਦਮੀ ਅਬਲਾ, ਇਹ ਖ਼ਸਮਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ । ਫਲਾਂ ਨੀਵਾਂ ਢਿਮਕ ਉੱਤਮ, ਇਹ ਵਾਧੂ ਭੇਖ ਦਾ ਬਲਵਾ, ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪਾਈ ਗਈ, ਖਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ।

ਵਿਚਾਲੇ ਓਸ ਦੇ ਮੇਰੇ, ਕੋਈ ਨਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਮਿਲਿਆ । ਸਮੁੰਦਰ ਤਕ ਗਿਆ ਦਰਿਆ, ਨਾ ਮੁੜ ਕੇ ਥਹੁ ਪਤਾ ਮਿਲਿਆ । ਬ-ਜ਼ਾਹਰ 'ਤੇ ਕਿਤੇ ਛੁਪਿਆ, ਇਹੀ ਬਸ ਸਿਲਸਿਲਾ ਮਿਲਿਆ । ਕਹਾਣੀ ਮੇਰੀ ਦਾ ਮੈਨੂੰ, ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਸਿਰਾ ਮਿਲਿਆ । ਕੁਸਮ ਅਰਪਣ, ਤਿਲਕ ਕਰਕੇ ਦਿਲੋਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੁਦਾ ਮੰਨਿਆ, ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਤੇਰੇ ਸਦਕੇ, ਉਹੀ ਪੱਥਰ ਖ਼ੁਦਾ ਮਿਲਿਆ । ਕਰਨ ਵਿਖਿਆਨ ਉਸਤਤ ਰੱਬ ਦੀ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਵੇਖੇ, ਅਹਿੰਸਾ ਸੀ ਲਬਾਂ ਉੱਤੇ ਮਗਰ ਹੱਥੀਂ ਛੁਰਾ ਮਿਲਿਆ । ਭੁਲਾ ਸਕਿਆ ਨਾ ਮੈਂ ਤੇਰੀ, ਉਹ ਮਿਕਨਾਤੀਸ ਤੱਕਣੀ ਨੂੰ, ਬੜੀ ਹੀ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਮਿਲਣੀ, ਜਦੋਂ ਪਲ ਭਰ ਖ਼ੁਦਾ ਮਿਲਿਆ ।

ਗੂੰਗੇ ਬੋਲ਼ੇ ਮੌਸਮ ਜਦ ਵੀ ਬੋਲਣਗੇ । ਹਰ ਇਕ ਚੀਖ ਜੋ ਰੇਤੇ ਦੱਬੀ ਫੋਲਣਗੇ । ਮੁੱਛ ਮਰੋੜੀ ਖੜ੍ਹੇ ਵਪਾਰੀ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ, ਫ਼ੁੱਟ ‘ਚ ਆਏ ਹੌਂਕੇ ਹਾਵੇ ਤੋਲਣਗੇ । ਅਦਬ ਦੀਏ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਏ ਬਾਗ ਚੋਂ ਜਾਵੀਂ ਨਾ, ਪਾਗਲ ਭੌਰੇ ਕਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਟੋਲਣਗੇ । ਇਕ ਛਲ਼ੇਡਾ, ਉੱਚੀ ਕੁਰਸੀ ਆ ਬੈਠਾ, ਨ੍ਹੇਰੇ, ਚਾਨਣ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਮਧੋਲਣਗੇ । ਸੁੱਕੇ ਬੇਲੇ, ਲੁੰਜ ਕਨੇਰਾ, ਚੇਤਰ ਕੀ ? ਧੁਖਦੇ ਨੀਡੋਂ, ਕਿਹੜੇ ਪੰਖੀ ਬੋਲਣਗੇ ।

ਜ਼ਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਕ ਦੁਆ ਨੇ ਬਦਲਦੇ । ਨਹੀਂ ਆਪ ਬਦਲੇ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਬਦਲਦੇ । ਇਹ ਕਲਮਾਂ ਖ਼ਰੀਦਣ ਇਹ ਭੌਂਕੇ ਖ਼ਰੀਦਣ, ਪਤਾ ਵੀ ਨਾ ਲੱਗੇ ਹਵਾ ਨੇ ਬਦਲਦੇ । ਭਲਾ ਏਸ ਬਸਤੀ ਦੇ ਮੁਨਸਿਫ਼ ਨੇ ਕੈਸੇ, ਜੇ ਧਿਰ ਹੋਵੇ ਅਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਨੇ ਬਦਲਦੇ । ਛਲ਼ੇਡੇ ਬੜੇ ਨੇ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਕਬਾ ਨੇ ਬਦਲਦੇ । ਜੇ ਮਥਿਆ ਹੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸੱਜਣਾ ਨੇ ਰੁੱਸਣਾ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਵੇ ਦੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਹਾ ਨੇ ਬਦਲਦੇ ।

ਚੰਨ ਵੱਲ ਮੁਖੜਾ ਚਾ ਕੇ ਦੇਖਾਂ । ਚੱਲ ਅੱਜ ਅਰਘ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੇਖਾਂ । ਦਿਲ ਦੇ ਪਾਸ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦੇਖਾਂ । ਬੁੱਕਲ਼ ਜੋਤ ਜਗਾ ਕੇ ਦੇਖਾਂ । ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਕੇ ਦੇਖਾਂ । ਚੁੱਪ ਦੀ ਅਲਖ ਜਗਾ ਕੇ ਦੇਖਾਂ । ਵਿਗੜੀ ਬਾਤ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਖਾਂ । ਰੁੱਸਿਆ ਯਾਰ ਮਨਾ ਕੇ ਦੇਖਾਂ । ਮੈਲ਼ਾ ਚਿਹਰਾ ਹੋਵੇ ਉਜਲਾ, ‘ਕੇਸਰ’ ਨੀਰ ਵਹਾ ਕੇ ਦੇਖਾਂ ।

ਮੁਹੱਬਤ ਪਾਰ ਹੈ ਦੇਹ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ । ਬੜਾ ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾ ਦਿਲੇ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ । ਜਨਮ ਇਤਫ਼ਾਕ ਹੈ, ਇਤਫ਼ਾਕ ਮਿਟ ਜਾਣਾ ਜਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਹਾਣੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦੀ ਕਦੇ ਇਤਫ਼ਾਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ । ਮਿਲ਼ਾਵੇ ਹੱਥ ਜੋ ਵੀ ਹਰ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਕੱਲੁਫ਼ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਮੁਹੱਬਤ ਪਾਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ । ਜ਼ਰੂਰੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਹਾਣੀ ਸੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਲਿਖੇ ਔਰਾਕ਼* ਤੋਂ ਅੱਗੇ । ਕਦੇ ਹੈ ਤਰਕ ਹਰ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜ਼ਜਬੇ ਅਗਾਂਹ ਹੁੰਦੇ, ਟਪੂਸੀ ਦਿਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਦੇ ਇਦਰਾਕ* ਤੋਂ ਅੱਗੇ । * ਔਰਾਕ਼ - ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਛੱਪੇ ਪੰਨੇ * ਇਦਰਾਕ. – ਸਮਝ ਬੂਝ/ ਗਿਆਨ

ਜੁਗਤ ਕੋਈ ਸਿਖਾ ਦੇ ਯਾਰ ਮੈਨੂੰ । ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ ਖ਼ੁਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਮੈਨੂੰ । ਕਿਹਾ ਇਹ ਮੋੜ ਆਇਆ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ, ਜੋ ਲੱਗਦੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਖ਼ਾਰ ਮੈਨੂੰ । ਕਦਰ ਖੋਈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆਂ, ਲਗੇ ਕਿਉਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਣ ਭਾਰ ਮੈਨੂੰ । ਅਜੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਆਣਾ, ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੈਥੋਂ ਹਾਰ ਮੈਨੂੰ । ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਜੀਣ ਦੀ ਹੁਣ ਯਾਰ ਮੇਰੇ, ਕੋਈ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ।

ਵਤਨ ਆਖੇਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਧਰਾਤਲ ਫੇਰ ਕਿਉਂ ਓਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ? ਤੇਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਗਲਤ ਦਿਖਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਇਕ ਧੱਬਾ ਜਿਹਾ ਹੈ । ਲੁੱਟੇ ਲੁੱਟੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਅਜੀ ਪਰ ਤਾਜ ਤਾਂ ਅਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ । ਮਿਲਨ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਮੁਹੱਬਤ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਐਸੀ ਬਲ਼ਾ ਹੈ । ਸਜਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਮੈਂ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ, ਖ਼ਲਾ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਖ਼ਲਾ ਹੈ ।

ਗਿਰੇ ਮੁੜਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਲੇਕਿਨ । ਬਥੇਰਾ ਜ਼ੋਰ ਮੈਂ ਲਾਇਆ ‘ਨਜ਼ਰ’ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਲੇਕਿਨ । ਖਿਲਾਰੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਹੈ ਪੀੜਾਂ ਦੇਹ ਬੜਾ ਭਾਵੇਂ, ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਲੇਕਿਨ । ਬਸਰ ਇਤਫ਼ਾਕ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਨਗਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਭਾਵੇਂ, ਜ਼ਰਾ ਤਾਂ ਸਨਸਨੀ ਹੋਵੇ, ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਲੇਕਿਨ । ਬਜ਼ਿੱਦੀ ਏਸ ਤੇ ਉੱਲੂ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਚਿੜੀ ਤਾਂ ਚਹਿਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਹਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਲੇਕਿਨ । ਖ਼ੁਰਾਫ਼ਾਤੀ ਕਹੇ ਕੋਈ ਗ਼ਿਲਾ ਨਾ ਏਸ ਦਾ ‘ਕੇਸਰ’, ਦਬਾਏ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜਜ਼ਬੇ ਨਸ਼ਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ।

ਹੋਰ ਵੀ ਉਲਝੀ ਦਿਸੀ ਤਾਣੀ ਜਦੋਂ । ਹਰ ਕਦਮ ਠੋਕਰ ਪਈ ਖਾਣੀ ਜਦੋਂ । ਅਕਸ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋਇਆ ਚੰਨ ਦਾ, ਕੰਬਿਆ ਸੀ ਝੀਲ਼ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜਦੋਂ । ਹੋ ਗਿਆ ਅਹਿਸਾਸ ਦੂਰੀ ਦਾ ਤਦੋਂ, ਇਕ ਸਮਾਂਤਰ ਹੋਂਦ ਮੈਂ ਜਾਣੀ ਜਦੋਂ । ਹੋਣ ਅਪਣਾ ਅਜਨਬੀ ਕਿਉਂ ਜਾਪਿਆ, ਦੂਰ ਹੋਇਆ ਹਾਣ ਦਾ ਹਾਣੀ ਜਦੋਂ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਜੀਣ ਦਾ, ਸਿਰ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਲੰਘਿਆ ਪਾਣੀ ਜਦੋਂ । ਖ਼ਾਬ ਮੈਂ ਸੁਹਣੇ ਸਜਾਉਂਦਾ ਫਿਰ ਰਿਹਾਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਿੜਕੇ ਘੜੇ ਪਾਣੀ ਜਦੋਂ ।

ਚੰਦ ਖ਼ਾਬਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਕ ਯਾ’ਨੀ ਹੈ । ਦਿਲ ਹੈ ਗੋਇਆ ਕਿ ਰਾਖ਼-ਦਾਨੀ ਹੈ । ਤੋਰ ਇਸਦੀ 'ਚ ਯਕ ਰਵਾਨੀ ਹੈ, ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ ਹੈ । ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਭਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੌਣ ਆਖੇ ਜਹਾਨ ਫ਼ਾਨੀ ਹੈ । ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ ਚੇਤਨਾ ਮੇਰੀ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਹਾਂ ਇਹ ਬਦ-ਗੁਮਾਨੀ ਹੈ । ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਤੂੰ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਮਿੱਟਿਆ, ਖ਼ਾਕ ਇਸ਼ਕੇ ਦੀ ਸਾਰ ਜਾਨੀ ਹੈ ।

ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਵਾਂ । ਯਾਰੜਿਆ ਵੇ ਮੈਂ ਕੁਰਲਾਵਾਂ । ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ, ਨਦੀਏ ਤੇਰਾ ਕੀ ਸਿਰਨਾਵਾਂ । ਫ਼ਰ ਫ਼ਰ ਕਰ ਕੇ ਚੁੰਨੀ ਉੱਡੇ, ਸਰ ਸਰ ਕਰ ਕੇ ਵਗਣ ਹਵਾਵਾਂ । ਸ਼ਾਮ ਸ਼ੁਦੈਣੇ ਨੱਚੀ ਜਾਵੇਂ, ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਹ ਢਲਿਆ ਪਰਛਾਵਾਂ । ਕੇਸੂ ਨਿਸਰੇ ਵਿਹੜੇ ਮੇਰੇ, ਭਰ ਭਰ ਲੱਪਾਂ ਚਾਨਣ ਪਾਵਾਂ । ਸ਼ਾਮ ਨਾ ਆਇਆ ਆਥਣ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਗੋ ਧੂੜੀ ਨਾ ਹੀ ਗਾਵਾਂ । ਕੋਈ ਆਖਿਰ ਪਾਰ ਲਗਾਏ, ਖੜ੍ਹ ਪੱਤਣ ‘ਤੇ ਤਰਲੇ ਪਾਵਾਂ ।

ਤੇਰੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਦੇ ਮੈਂ ਕਾਬਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਮੇਰੇ ਮੇਚੇ ਦਾ ਇਹ ਸਾਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਨਜ਼ਰ ਜੋ ਅੰਤ ਨੂੰ ਮਾਰੀ ਸਫ਼ਰ ਤੇ, ਸੀ ਰਸਤਾ ਹੋਰ ਵੀ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਤੇਰੀ ਚੁੱਪੀ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਦੇ ਇਉਂ ਤੋੜਨੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਤੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਸੀਨਾ ਚਾਕ ਕੀਤਾ, ਕਿਹਾ ਸੀ ਝੂਠ ਮੈਂ, ਬਿਸਮਿਲ* ਨਹੀਂ ਸੀ । ਡੁਬੋਇਆ ਸੀ ਸਫ਼ੀਨਾ* ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕਾਤਿਲ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਮੇਰੇ ਪੱਲੇ ਤਾਂ ਦਮੜੇ ਸੀ ਬਥੇਰੇ, ਨਹੀਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤਾਂ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਇਕੱਲਾ ਟੁਰ ਗਿਆ ਪੈਂਡੇ ‘ਤੇ 'ਕੇਸਰ', ਉਹ ਪਾਗਲ ਭੀੜ ਜੋ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ । * ਬਿਸਮਿਲ – ਘਾਇਲ * ਸਫ਼ੀਨਾ – ਕਿਸ਼ਤੀ

ਡਰੀਂ ਨਾ ਤੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਵੇਗ ਤੋਂ, ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ । ਝਨਾ ਜਿਸ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਡੁੱਬ ਕੇ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ । ਫੁਟੇਂਦੀ ਪਹੁ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਡਰਦਿਆਂ ਸੀ, ਰਾਤ ਇਉਂ ਬੋਲੀ, ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੇ ਮਰ ਜਾਣਾ, ਮੇਰਾ ਇਤਬਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ । ਬੜਾ ਕਿਸਦਾ ਪਗੰਬਰ ਹੈ, ਕਦੇ ਇਹ ਤਹਿ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਹਾਂ ਫ਼ਿਤਨਾ ਏਸ ਤੇ ਚਾਹੇ, ਤੂੰ ਜਿਤਨੀ ਬਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ।

ਦੂਰ ਮੈਥੋਂ ਹਜ਼ੂਰ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ । ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕਸੂਰ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ । ਹਾਂ ਇਹ ਬੇਸ਼ਕ ਜਹਾਨ ਫ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਉਂਜ ਦਿਲਕਸ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ । ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਉਹ ਲੋਚਦਾ ਹੋਣਾ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਾ ਫ਼ਤੂਰ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ । ਤੇਰੀ ਆਗੋਸ਼ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਠਿਕਾਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ । ਤੂੰ ਜੋ ਇੱਕੋ ਨਿਗਾਹ ਤਕਿਆ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਉਸਦਾ ਸਰੂਰ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ ।

ਜੇ ਸਹਰਾ ਪੀ ਗਿਆ ਉਹ ਸ਼ੂਕਦਾ ਦਰਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਵਾ ਕੀ । ਤਰਸ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕੋਈ ਜੇ ਸਰਦ ਬੋਸਾ ਕੀ ? ਹਕੀਕਤ ਜਾਂ ਭੁਲੇਖਾ ਦਰ ਹਕੀਕਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ ਕੀ, ਕਿਸੇ ਸੁਪਨੇ ‘ਚ ਆਏ ਹੋਰ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀ ? ਮੈਂ ਵਣ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਹੀ ਸੀ ਨਦੀ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਰੁੜ੍ਹਦੀ, ਮੁਕੱਦਰ ਸੀ ਇਹੋ ਮੇਰਾ ਕਿਸੇ ਤੇ ਯਾਰ ਰੋਸਾ ਕੀ । ਮੇਰੇ ਸੱਯਾਦ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਹੈ ਮੇਰੇ, ਪਰਾਂ ਨੂੰ ਨੋਚ ਕੇ ਮੇਰੇ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨਸਾ ਕੀ ?

ਦਰਦ ਜਿਹਾ ਇਕ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਰ ਰੁੱਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਰਿਹਾ । ਲੈ ਦੇ ਕੇ ਬੱਸ ਇਹੋ ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਤੇ ਅਹਿਸਾਨ ਰਿਹਾ । ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁਮਕਿਨ ਹੋਇਆ ਨਾ, ਦੂਰ ਦੁਮੇਲੀ ਲਗਿਆ ਬੇਸ਼ੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਰਿਹਾ । ਇਸ ਵਾਰੀ ਦਾ ਚੇਤਰ ਲੰਘਿਆ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਲ ਮੇਰੇ ਦਾ ਖ਼ਾਲੀ ਖ਼ਾਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਗੁਲਦਾਨ ਰਿਹਾ । ਦਿਲ ਦੇਣਾ ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਕਿਹੜਾ ਸੌਦਾ ਘਾਟੇ ਦਾ, ਕੀ ਖੋਇਆ ਕੀ ਪਾਇਆ ਕਿਸਦੇ ਚੇਤੇ ਹੈ ਨੁਕਸਾਨ ਰਿਹਾ ।

ਨਾ ਵੱਟੀ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਸੀ ਲਿਆ ਹੋਣੈ । ਸਮੁੱਚਾ ਜ਼ਹਿਰ ‘ਕੱਲੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਲੀਲਿਆ ਹੋਣੈ । ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਸ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਜੀ ਲਿਆ ਹੋਣੈ । ਇਹ ਮੈਖ਼ਾਨਾ ਇਹ ਮਯਖ਼ਾਰੀ ਕਦੋਂ ਸੀ ਰਾਸ ਉਸ ਆਈ, ਕਸ਼ੀਦੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪੀ ਲਿਆ ਹੋਣੈ । ਲੱਗਾ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਕਦ ਕਿਸ ਮੇਚ ਕੀਤਾ ਵਕਤ ਨੂੰ ਅਪਣੇ, ਰਿੜਕ ਉਸਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀ ਲਿਆ ਹੋਣੈ । ਕੇਹੀ ਚੁੱਪ ਚਾਂਦ ਹੈ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਇਹ ਮਖ਼ਮਲੀ ਨ੍ਹੇਰਾ, ਛਲਕ ਆਈਆਂ ਤਦੇ ਅੱਖਾਂ ਤੇਰਾ ਨਾ ਹੀ ਲਿਆ ਹੋਣੈ ।